Wsparcie osób starszych z wykorzystaniem wspomnień

Psychologiczne i pedagogiczne wsparcie potrzebne jest dziś osobom starszym. Na świecie wzrasta ich liczba. Podobne trendy od wielu lat widoczne są w Polsce. Starość jest czasem nieuniknionych zmian biologicznych, spadku sił i zdrowia. Osoby starsze doświadczają samotności, czują się niepotrzebne i rezygnują z udziału w życiu społecznym. 

Jedną z metod wsparcia rozwijaną w wielu częściach świata jest terapia z wykorzystaniem wspomnień. Ma ona różne cele, stosowana jest w wielu odmianach zarówno w sformalizowanych instytucjach opieki nad osobami starszymi, jak i w terapii indywidualnej. Bazuje na przekazie słownym oraz metodach twórczej ekspresji. Symbole i metafory mają pomóc w uchwyceniu sensu życia, obszarów osobistego znaczenia, religijności i duchowości pacjentów. Na świecie terapia z wykorzystaniem wspomnień jest rekomendowana zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu różnych zaburzeń. Wskazuje się wiele korzyści takich, jak: obniżanie poziomu lęku i depresji, poprawę pamięci, podnoszenie poczucia własnej wartości i satysfakcji z życia. Wskazano jej znaczenie dla pogłębienia relacji społecznych¹.

Przesłanką do jej stosowania jest między innymi to, że dla osób starszych czymś naturalnym jest dokonywanie podsumowań, snucie refleksji nad mijającym życiem, wyborami oraz realizowanymi wartościami. Dzięki wspomnieniom możliwy jest przegląd życia, uświadomienie sobie znaczenie pozytywnych, jak i negatywnych jego stron, oswojenie się z tym, co nie jest akceptowane, co wywołuje nieprzyjemne stany i budzi lęk.

Osoby starsze chcą być słuchana i chętnie dzielą się wspomnieniami. Jest to dla nich okazja do zagospodarowania i przyjemnego spędzenia czasu wolnego. Uwaga i czas ze strony innych daje poczucie przynależności i akceptacji. Proces przywoływania i opowiadania historii własnego życia angażuje emocjonalnie i poznawczo (mowa, interpretacje, scalanie, analizowanie, rekonstruowanie znaczeń, itp.), uczy znajdywania pozytywnych stron życia w różnych jego wymiarach.

Przywoływanie wspomnień jest procesem interesującym samym w sobie. Piosenki, fotografie, książki, zabawy, anegdoty z okresu dzieciństwa czy młodości wywołują silne emocje zwłaszcza wtedy, kiedy towarzyszą im rozmowy ze znajomymi. Słuchać wspomnień mogą bliscy, krewni, przyjaciele, personel czy inni podopieczni domów opieki. Wspomnienia pozwalają przyjrzeć się swojemu życiu z innej perspektywy, porządkować myśli, łączyć przeszłości z teraźniejszością i wzmacniać poczucie tożsamości indywidualnej.

Przegląd życia przynosi pozytywne rezultaty przede wszystkim wtedy, kiedy osoba jest gotowa na przyjęcie negatywnych doświadczeń życia jako integralnej części „ja”. Akceptacja bolesnych, trudnych momentów i nierozwiązanych konfliktów wymaga niekiedy pomocy ze strony pedagoga czy psychologa. Włączenie takich wspomnień przynosi ulgę i zmniejsza lęk. Skłania do refleksji nad przemijalnością i kruchością ludzkiego życia, ale i tym, że jesteśmy istotami biologicznymi, ale duchowymi. Cechą i zasobem ludzi starszych jest odkrywanie mądrości transcendentnej. Duccio Demetrio uważa, że konstruowanie własnej historii życia jest potrzebą psychiczną i narzędziem w procesie samokształcenia i budowania międzypokoleniowych relacji, kształtowania tożsamości wspólnotowej i rodzinnej².

_____________________

¹H. Hsiu-Fang, W. Jing-Jy, Effect of reminiscence therapy on depression in older adults: a systematic review, “International Journal of Nursing Studies” 40 (2003).

²D. Demetrio, Pedagogika pamięci. W trosce o nas samych z myślą o innych, Łódź 2009.