Płeć w szkole

Dzieci czerpią wiedzę o tym, co wiąże się z „kobiecością” i „męskością” z różnych źródeł. Podpowiedzi dostarcza podział obowiązków w rodzinie, bajki, reklamy czy podręczniki szkolne. Kształtują one wyobrażenia na temat ról przypisywanych dziewczętom/kobietom i chłopcom/mężczyznom, określając co mieści się w schemacie tych ról. Dzieci mają tendencję do naśladowania wzorców, które są zgodne z ich płcią. Dziewczynki naśladują przedstawicielki swojej płci, a chłopcy – męskich modeli. Od połowy XX wieku nastąpiły przeobrażenia w pełnionych przez kobiety i mężczyzn rolach. Wykraczają one poza tradycyjne wyobrażenia oparte na sztywnym podziale cech (biologicznych) i wynikających z nich obowiązków. Współczesne kobiety i mężczyźni realizują aktywności, które zacierają obowiązujące dotychczas podziały. Czy znajduje to odbicie w podręcznikach szkolnych? 

Sięgnęłam do podręczników dla klas I-III jednego z polskich wydawnictw. Zwracałam uwagę na sytuacje i rodzaje aktywności podejmowane przez podręcznikowe bohaterki i bohaterów zarówno w treściach, jak i w warstwie wizualnej. Uwagę czytelnika zwraca wyraźny podział na „świat dziewczęcy/kobiecy” oraz „świat chłopięcy/męski”. Przeważają „męscy” bohaterowie. Dostrzega się różnice w wyglądzie zewnętrznym, wykonywanych czynnościach oraz cechach wewnętrznych. Bohaterowie wykazują się aktywnością w codziennym życiu, w szkole, w sporcie, w pracy naukowej. Wykonują zróżnicowane i ciekawe zawody, w tym zawody pomocowe związane z ratowaniem życia, zasługując tym samym na podziw. Także przywołani bohaterowie narodowi, wybitni uczeni i artyści wzbudzają szacunek i uznanie. Chłopców i mężczyzn cechuje odwaga, cierpliwość, zaradność, pomysłowość, wielość zainteresować, pasja poznawania świata, umiejętność współpracy i poświęcania się dla dobra innych. Wykonują również czynności, które nie mieszczą się w tradycyjnym wizerunku. Dbają o edukację swoich dzieci, chodzą z nimi na spacery, przygotowują przetwory na zimę. Przedstawiani są jako czuli, troskliwi i empatyczni ojcowie. 

Cechy i aktywności podejmowane przez dziewczęta i kobiety nie są przedstawione w sposób tak ciekawy. Bohaterki wzbudzają sympatię, ale na tle chłopców i mężczyzn są bierne, a wykonywane przez nie prace są mało zróżnicowane i jest ich niewiele. Dziewczęta nie mają zainteresowań. Z kolei aktywność kobiet ogranicza się do sfery życia domowego, sprawowania opieki nad dziećmi oraz dbania o zdrowie rodziny. Pozostają bezimiennymi mamami, które nie podejmują ambitnych działań. Przedstawione są w rolach tradycyjnie im przypisanych: nauczycielki, pielęgniarki, bibliotekarki, aktorki, pani woźnej, itp. Są miłe, troskliwe, wyrozumiałe, zainteresowane sprawami innych. Trudno jednak znaleźć to, co skłaniałoby do podziwu. Prawie w ogóle nie przywołuje się znanych z historii postaci kobiet.

Wydaje się, że podręcznikowy „świat dziewczęcy/kobiecy” i „świat chłopięcy/męski”, to dwie nie przystające do siebie rzeczywistości. A przecież w realnym świecie dziewczęta i chłopcy, kobiety i mężczyźni podejmują wspólne działania, wykonują identyczne zawody, mają podobne zainteresowania i problemy. 

Podejmując z dziećmi pracę z podręcznikami warto zwrócić uwagę na omawiane zagadnienia, aby móc spojrzeć na nie z nieco innej perspektywy, a może i bardziej krytycznie.